Google Çeviri'yi Kullanmalı Mıyız?

Türkiye’deki bazı üniversitelerde, kayda değer sayıda belge, üniversitede başarılı bir eğitim verebilmek adına çevrilmektedir. Fakat, çeviri maliyetlerini azaltmak için, eğitimciler ve öğrenciler genellikle, profesyonel olmayan çevirileri tercih etmektedirler.  Genellikle, iki dilli öğrenciler veya Google Çeviri gibi uygulamalar çeviri yaptırmak için kullanılmaktadır. Bu yazımızda Google Çeviri, çeviri bölümü öğrencisi ve profesyonel çevirmenlerin çeviri kalitesi incelenmiş ve karşılaştırılmıştır. Türkçe’den İngilizce’ye ve İngilizce’den Türkçe’ye olmak üzere  her iki dil çifti için 6 farklı metin türü çevrilmiştir. Beş jüri üyesi, 36 çeviri ürününün kalitesini değerlendirmiştir. Sonuçlar, çoğu kişinin çeviri ürünlerini kontrol ettirmek için profesyonel çevirmenleri tercih etmediğini göstermiştir. Fakat Google Çeviri’nin kalite konusunda büyük çapta bir gelişim göstermesi gerekmektedir. Google Çevirinin çevirdiği altı belgeden en iyi sonuçlara sahip olanı PowerPoint slaytları oluştur. Fakat, kalite yine de ortalamanın altında olmuştur ve metinlerin kullanılması için tercümanlar tarafından kontrol edilmesi gerekmiştir.

 

Özellikle bir öğrenci dil öğrenimi konusunda yeterli değilse dil, öğrenci başarısı için bir engel olabilmektedir. Bu sorunu çözmenin bir yolu da ders materyallerini öğrencilerin anlayacağı bir dile çevirmektir. Fakat, yetkin bir çevirmen olmak yıllar süren deneyimler ve eğitimler gerektirdiği için çeviri, hem zaman alıcı hemde maliyetli bir süreçtir. Öğrencileri çok dilli şartlar konusunda desteklemeye çalışan üniversiteler, ders materyallerini çevirmeye karar verirse, büyük miktarda maddi harcama yapmaya gönüllü olmak durumundadır. Üniversitelerde çeviri gibi riskli işlere yeterli finansman temin edilmediği için, herhangi bir dildeki ders materyalini çevirtmek isteyen eğitimciler için şartlar zordur. Ayrıca durum, ders materyallerini uzman olmadıkları dilde edinen öğrenciler için de bir problemdir. Çeviri maliyetini azaltmak için, eğitimciler ve öğrenciler Google Çeviri gibi ücretsiz internet temelli makine çevirisi araçlarını ve benzer diğer araçları kullanmaktadırlar. Hal böyle olunca bir Google Çeviri değerlendirmesi yapmak gerekiyor. Acaba Google Çeviri çeviride kaliteyi sağlayabilir mi? Yoksa her zaman için çeviri bir profesyonel tercüman tarafından kontrol edilmeli mi? Bu yazımızda genel olarak bunların cevabını arayacağız.

 

Google Çeviri konusundaki tartışmaya başlamadan önce bir arka plan olması dolayısıyla makine çevirisi (MÇ) ve bilgisayar destekli çeviri (BDÇ) hakkında temel bilgiler de verilmiştir. Daha sonra bir araştırma sonucuna yer verilmiştir. Sonrasında, iki insan çevirmen ve Google Çeviri tarafından ortaya koyulmuş çeviri ürünlerinin karşılaştırılmalı değerlendirilmesi yapılmıştır. Bu yazımızda, Google Çeviri ürünlerinin çeviri kalitesi hakkında ileride yapılacak araştırmalara bazı göndermeler de yapılmıştır.

 

Materyallerinin çevrilmesini isteyen eğitimciler ve öğrenciler, profesyonel çevirmen tutmak (yeminli çevirmen olan ve tam zamanlı çevirmen olarak en az üç yıllık deneyime sahip olan bir kişi), çeviri mesleği erbabı olmayan, örneğin çeviriyi yapması için bir çeviri öğrencisi ile görüşmek yada Google Çeviri yani makine çevirisi kullanmak olmak üzere üç seçenekten yararlanabilmektedirler. Bu üç seçeneği bu yazımızda detaylı bir şekilde ele aldık.

 

İnsanlar ve bilgisayarlar arasındaki doğal farklılıklara bağlı olarak, insanların ortaya koyduğu ve makinelerin ortaya koyduğu çeviri ürünlerini karşılaştırmak normal değildir ve hatta adaletsizlik yapmak demektir. İnsanların dil öğrenmeye karşı doğuştan gelen bir kabiliyetleri, dünya bilgileri, mantıkları, düşünme yetileri ve gerektiğinde kendilerini düzeltme kabiliyetleri vardır. İnsanlar, ifadeleri şekillendirmek için belli bir veri tabanı ile ilişkili değilken, bilgisayarlar ne için programlandırılmışsalar onu yapan veya veri tabanındakilerden yararlanarak çeviri yapan makinelerdir. Sürekli gelişen teknoloji, bilgisayarların sıra dışı şeyler yapmalarına olanak sağlamaya devam etmektedir fakat performansları yine de aldıkları girdiye de bağlıdır. Buna rağmen insanlar bir makine çevirisi olan Google Çeviri’den veya türevlerinden, hiçbir insan çevirmenden yardım almadan mükemmel çeviri çıkarabileceğini sanmaktadır. Dolayısıyla bu yazıda, insan çevirmenlerin ve Google Çevirinin yaptığı çeviri ürünlerinin karşılaştırılmasında kalite durumuna ve gerçekte olayların nasıl geliştiğine değinilmiştir.

 

Bu değerlendirmede, çevirinin kalitesi, makine çıktısının ne seviyede olduğu insanın çevirisiyle karşılaştırılarak belirlenmiştir: makine çevirisi profesyonel insan çevirisine ne kadar yakın olursa o kadar kalitelidir. Bu makale, profesyonel bir çevirmen tarafından Google Çeviri değerlendirildiğinde çeviri çıktısının üniversitelerin kullanımı için yeterli kaliteye sahip olup olmadığını açıklamaktadır.

Çeviri büromuzda düzenli bir şekilde çevirisi yapılan altı farklı metin türünü belirledik. Her metin türü için, iki belge çevirdik: biri Türkçe’dan İngilizce’ye, diğeri İngilizce’den Türkçe’ye. Bütün belgeler, Google Çeviri tarafından ortaya koyulan ürünlere kıstas koymak için iki insan çevirmen tarafından çevrilmiştir. 36 çeviri ürününün kalitesi, 5 profesyonel çevirmen tarafından kontrol edilmiştir.

 

Farklı metin türleri

Tespit edilen altı farklı metin türü haber yazıları, tutanaklar, ders notları, resmi yazışmalar, ve ders için hazırlanmış PowerPoint slaytlarıydı. Kaynak metinlerin, kaynak dili iyi bilen kişiler tarafından oluşturulduklarından emin olmak için dikkatlice incelenmiştir.

 

Üç farklı şekilde yapılan çeviriler

Google Translate tarafından tercüme edilmelerine ek olarak, kaynak metinler iki insan çevirmen , daha doğrusu profesyonel bir çevirmen ve BA dereceli bir çevirmenlik öğrencisi tarafından çevrilmiştir. Profesyonel çevirmenin doktorası ve tam zamanlı yeminli tercüman olarak 11 yıllık tecrübesi bulunmaktaydı. Çeviri öğrencisi, çalışmanın yapıldığı süre içerisinde, 1 yıllık öğrenciydi.

 

Amaç, eğitimci veya öğrencinin girişte tanıtılan üç farklı olası senaryolarda karşılaşacakları çevirinin kalitesini değerlendirmekti. Bu yüzden, insan çevirmenlerin yaptığı çeviriler gözden geçirilmedi (ikinci bir çevirmen tarafından düzeltilmedi) ve Google Çeviri’nin ortaya koyduğu ürünler makine çevirisi sonrası düzeltme sürecine (insan çevirmen tarafından düzeltilmedi) dahil edilmemiştir.

 

Çeviride Kalite Değerlendirmesi

Üç grubun çevirisi değerlendirilmiştir. Her metin, çevirmen talimatı (çeviri için talimatlar içeren belge) içermekteydi. Çevirileri değerlendiren kişiler, çeviri alanında (çeviri bürolarında ve bağımsız çevirmen olarak çalışmış) deneyimlere sahip olan beş profesyonel çevirmendi.

 

6 metin türü (haber yazıları, tutanaklar, ders notları, resmi yazışmalar, ve ders için hazırlanmış PowerPoint slaytları) 3 çeviri grubu (Google Çeviri, tercümanlık bölümü öğrencisi, profesyonel çevirmen) tarafından çevrilmiştir. 36 çeviri ürünü beş profesyonel çevirmen tarafından incelenmiştir.

 

5 profesyonel çevirmen hakkındaki bilgiler

 

Çevirmen 1 , 6 yıldır Türkçe ve İngilizce çeviriler yapan profesyonel yeminli tercüman

Çevirmen 2, Çeviri alanında birçok çalışmaya imza atan bir yeminli tercüman

Çevirmen 3, Eğitim görevlisi, 11 yıllık profesyonel tercüman

Çevirmen 4, 30 yıldır çeviri yapan yeminli tercüman

Çevirmen 5, 11 yıldır çeviri yapan yeminli tercüman

 

Bununla birlikte, çalışma başlamadan önce, son okuma yapacak çevirmenlerin uyması gereken prosedürleri ve kullanmaları gereken değerlendirme araçlarını test etmek için bir deneme çalışması gerçekleştirdik. İlgili metinle alakalı kullanmaları gereken değerlendirme araçları ve talimatlarımıza uyma konusundaki deneyimleriyle alakalı geri dönütleriyle ilgilendik. Deneme çalışması,önceden bahsedilen üç birim tarafından Türkçe’den İngilizce’ye çevrilmiş bir metin türü, bir resmi yazışma, içeriyordu. Editörlerin geri dönütleri araç üzerinde ufak tefek düzeltmeler yapmamızı sağladı. Çeviri talimatlarının ve değerlendirme talimatlarının değişik yorumlanması gibi çeşitlilikler elendi. Değerlendirme ve gözden geçirme görevlerini birbirinden ayrı tutmak istedik. Bu deneme çalışması, editörlerin gerçek çalışmada uyacakları talimatların daha detaylı ve açık olmasını sağladı.

 

Şimdi öncelikle makine çevirisi ve bilgisayar destekli çeviri hakkında biraz bilgi sahibi olalım. Makine çevirisini anlayalım. Sonrasında karşılaştırmaları inceleyebiliriz.

 

Makine Çevirisi (MÇ) ve Bilgisayar Destekli Çeviri Araçları (BDÇ)

MÇ, 1950 yıllarından beri BDÇ konseptinin uzun bir süre sonra tanıtılmasıyla birlikte bir gelişim sürecine girmiştir. MÇ, metinleri bilgisayar uygulamaları kullanarak bir dilden bir diğerine çevirmek olarak tanımlanabilmektedir. Hutchins (1995: 431) MÇ’yi insan yardımı veya müdahalesi olmaksızın, bilgisayarlaştırılmış sistemler tarafından bir metnin bir dilden diğerine aktarımı olarak tanımlamıştır.    Yardımsız ve tamamen otomatik MÇ sistemlerinde, bütün metin insan müdahalesi olmaksızın çevrilmektedir.

 

MÇ gelişiminin ilk yıllarında ana amaç, açıkça görülüyor ki çevirmenlerin karşılamadıkları çeviri taleplerini, insan çevirmenleri makinelerle değiştirerek karşılamaktı. Fakat, bu amaç yıllar içinde değişmiştir. MÇ geliştiren şirketler artık MÇ’lerin mükemmel çevirileri üretmek için tasarlandığını iddia etmemektedirler. MÇ’ler artık, çevirmenlerin çalışmalarını verimlilik ve performans açısından kolaylaştırmak için tasarlanmaktadır. Somers’a (2003: 13)  göre, bu bakış açısı değişikliği, bilgisayarların çevirmenleri yerinden etmekten ziyade onlara yardımcı olmak için kullanılmasıyla ortaya çıkmıştır. Makine çevirisini kolaylaştıran yazılımlar, 1990 yıllarında SDL Tados ve Wordfast adlarıyla ortaya çıkmaya başlamıştır.

 

BDÇ’nin ana özelliği, çeviri sürecini insanların kontrol etmesi ve teknolojinin çevirmenlere yardımcı olarak verimlilik ve üretkenliği artırılması için kullanılmasıdır.   BDÇ araçları, kelime işlemcisi, elektronik sözlük ve yazım denetleyicisi gibi genel amaçlı uygulamalardan, terminoloji yönetim sistemleri, çeviri belleği (ÇB) ve internet üzerinde bulunan çeviri araçları gibi çeviri odaklı uygulamalara kadar çeşitlilik göstermektedir.  Çeviri bellekleri 1990 sonlarından itibaren en çok kullanılan ve asıl BDÇ aracı haline gelmiştir.

 

ÇB nedir? Çevirmenlerin kaynak belgeleri ve çevirilerini, gelecekte benzer belgeleri çevirirken tekrar kullanmak için depoladığı veri tabanıdır. Bunlar, kaynak veya hedef segmentler olarak bilinmektedir. Yeni bir metin çevirirken, ÇB, veri tabanından eşleşen segmentleri göstermektedir ve çevirmenin önerilen segmentleri kabul etme, düzenleme ve reddetme seçeneği bulunmaktadır. Eğer bir segment reddedilirse, çevirmen cümle veya öbeği sıfırdan çevirmek zorundadır ve çeviri yine direkt olarak ÇB’ye kaydedilmektedir.  ÇB’nin kullanışlı ve popüler oluşu göz önünde bulundurulduğunda, bazen yanlışlıkla BDÇ ile denk tutulmaktadır ki BDÇ araçlarından biri olduğu için bir miktar da olsa bu doğrudur.

 

MÇ ve BDÇ arasındaki yukarıdaki ayrımı ortaya koyduktan sonra, bu kategoriler arasındaki kesin ayrımları yapmanın giderek zorlaştığını belirtelim. Örneğin, üç örnek verecek olursak, SDL Trados, Wordfast ve Autshumato son zamanlarda MÇ’yi çeviri sürecinde bünyelerine eklediler. Diğer yandan, bir MÇ sistemi olan Google Çeviri de ÇB’yi bünyesine dahil etmiştir.

 

Esas itibariyle, insan ne kadar müdahale ederse etsin çeviriyi yapan bilgisayardır. Bundan dolayı, insanlar ve bilgisayarlar aynı bağlam verilse de doğal olarak aynı sonuçları ortaya koymamaktadırlar. Buradan itibaren Google Çeviri hakkında detaylı bir incelemeye yer vereceğiz.

 

İnternet Tabanlı Makine Çevirisi: Google Çeviri ve Google Çeviri Araçları

Teknolojinin hızla gelişmesi ve internetin yaygın kullanılmasıyla, gün geçtikçe daha fazla şirket Makine Çevirisi hizmeti vermeye başlamakta ve var olanlar kendi sistemlerini güncellemeye devam etmektedirler.  Günümüzde, Google ve Yahoo gibi çoğu internet portalı ücretsiz çevrimiçi MÇ servisi sunmaktadır.

Google Çeviri, çevrim içi, internet temelli, yaklaşık olarak 58 dilde çeviri yapan ve 2009 yılında kullanıma sunulan bir uygulamadır. Google Çeviri istatiksel makine çevirisi yaklaşımı sürdürmektedir: Google Çeviri, veri tabanındanki çevrilmiş metinleri kullanarak kendini geliştiren bir makine çevirisi aracıdır. Sonuç olarak, çok kullanışlı olan çeviri bellekleri (ÇB), MÇ sistemlerine eklenebilen hizalanmış çevirileri içerdiği için sürekli bir iyileşme sürecindedir.

 

Google Çeviri birçok internet kullanıcısı tarafından kullanılırken, Google ayrıca profesyonel ve yarı profesyonel çevirmenlere hitap eden Google Çeviri Araçları da geliştirmiştir. Bu ücretsiz araçlar çevirmenlerin MÇ üzerinde daha çok kontrol sahibi olmalarını sağlamaktadır. Google Çeviri, çevirmenlere çalışmalarını düzenleme imkanı ve paylaşılmış çevirilerden, sözlükçelerden ve TB’lerden faydalanmalarını sağladığı için yaygın kullanılan bir BDÇ aracı olarak işlev görmektedir. Araçlar, çevirmenlerin çevirileri düzenlemesini, önceki çevrilmiş metinlerden bilgi almalarını ve MÇ ile bütünleşmelerini sağlamaktadır. Ayrıca çevirmenler, kendi TB’lerini ve sözlükçelerini ekleyebilmektedirler. Bunları Google sunucularında barındırmaktadır. Fakat dikkat edilmesi gereken bir şey vardır. Google Çeviri Araçlarını kullanan çevirmenler, çevirilerini ve TB’lerini Google şirketi ile otomatik olarak paylaşmaktadırlar. Google da bu çevirileri kendi sistemini iyileştirmek için kullanmaktadır. Çevirmen dosyayı çeviri aracından silse de Google bu çevirileri kaydetmektedir. 

 

Google Çeviri, diğer çeviri araçları gibi, çevirmenlerin Google Çeviri Araçlarını kullandıklarında gönderdikleri kaynak metin ve hedef metin verilerini almaktadır.

 

Kitle Kaynak Kullanımı ve Google Çeviri Doğruluğu

Kitle kaynak kullanımı, halka açık bilgilerin toplanmasına verilen addır. Genelde gönüllülük esasına dayalı bir çabadan oluşan bu veriler genel bir doğruyu ortaya çıkarmaktadır. Bu veriler, güvenilirliği kesin olmayan, tanınmayan kişilere ait değil, profesyonel çevirmenlere ait verilerdir. Ama Google Çeviri aracına profesyonel olmayan çevirmenlerin katkıda bulunması, bu makine çevirisi (MÇ) aracının çeviri kalitesinde sorulara yol açmaktadır.

Google Çeviri için bilgisayar uzmanı olarak hizmet veren Franz Och, kalitenin mükemmel olmadığını ama verilerin MÇ’ye katkıda bulunduğunu savunmaktadır. Ping (2009: 164) genel olarak MÇ sistemlerinin, bütün metin türlerini çeviremeyeceğini ve eğer MÇ çıktısının amacı yayımlanmak ise çeviri sonrası düzenlemenin kaçınılmaz olduğunu ifade etmiştir. Eğer kaynak metnin ana fikri asıl önemli olan kısım ise, Google Çeviri yeterli olmaktadır.  Ayrıca, Austermühl (2001:  166) çevirinin sadece bilgi amaçlı olması gerektiğini, çeviri sonrası düzeltme olmadan MÇ çıktısının yeterli olacağını ileri sürmüştür. Austermühl ayrıca, düzenlenmemiş çevirinin kullanıcıya veya çevirmene verilip verilmeyeceğini belirlemede yardımcı olmaktadır. Makine çevirisi, finansal belgeler, resmi belgeler ve tıbbi metinler gibi yüksek öneme sahip belgeler için güvenilir bir çeviri aracı değildir (Tanner, 2007).

 

Och (Tanner,2007’de) , Sisteme ne kadar veri yüklenirse o kadar iyi çeviriler elde edilebileceğini ileri sürmüştür. Bu bağlamda kitle kaynaklı çalışma, daha fazla veri elde etmenin bir yoludur ve Google Çeviri Araçları gibi araçlar çevirilerin geliştirilmesini sağlamaktadır. Daha da önemlisi, çevirinin kalitesinin aslında gerçekten iyi olup olmadığından emin olmak için birinin bu çevirileri denetleyip denetlemeyeceği konusunda da hala kesin bir görüş birliği elde edilememiştir.

 

İnternet tabanlı MÇ sistemlerinin doğruluğunu ölçmek için, Aiken ve Balan (2011) Google Çevirinin ürettiği çevirilerin kalitesini incelemişlerdir. Google Çeviri ile çevrilmiş 50 İngilizce örnek metin, toplam 2550 dil çifti kombinasyonunu değerlendirerek Google Çevirinin doğruluğu araştırmışlardır. Örnek metin olarak sadece altı metin kullanmaları çok kısıtlı olduğu gerekçesiyle eleştirilmiştir ve kendileri de daha fazla metin kullanarak daha doğru çeviriler elde edilebileceğini kabul etmiştir. Bununla birlikte, Aiken ve Balan’ın çalışması, MÇ sistemlerinin çevirisinin doğruluğunun gelişimi konusundaki diğer çalışmalara ışık tutmuştur.