Makine Çevirisine Yaklaşımlar

Makine çevirisinin çeviri mesleğine ne gibi etkileri olacağını düşünüyorsunuz? sorusuna bir kişi; "Hiçbir etkisi olmayacak!", Bir başkası ise "Çevirmenler daha çok çalışmak zorunda kalacak, tüm 'kolay' işleri bilgisayarlar yapacak” şeklinde cevap vermektedir. Bir üçüncü kişiye sorunca da şöyle bir cevap gelmektedir: "Eninde sonunda çeviri sektöründe köklü değişikliklere neden olacak" Bunlar, yakın zamanda çevirmenlerin makine çevirisi hakkında ne düşündüklerini incelemek için yapılan bir çalışmanın cevaplarıdır. Makine çevirisi sistemleri gün geçtikçe profesyonel çeviri işlerinde artarak kullanılıyor. Peki çevirmenler bu konuda ne düşünüyorlar?

Makine çevirisi hakkında araştırmaya başladığımda, maalesef çevirmenlerin geleceklerine daha karamsar bakmaya başladım. Araştırmacılar, çevirinin bilgisayarlar tarafından yapılabilecek bir iş olduğunu kanıtlamak için çalışmalara başladığında muhtemelen çevirmenler de kariyerleri için endişelenmeye başlamışlardır. Ama ilk makine çevirisinin yeterli bir çeviri olmadığını gören çevirmenler durumdan memnundular. Özellikle 1964’teki ALPAC rapora göre insan ve makine çevirisi karşılaştırmasında makine çevirisinin bir geleceğinin olmayacağı sonucu çevirmenleri gerçekten rahatlatmıştır.

Yine de yıllar sonra bile, çevirmenler hâlâ umut ve korku arasında yaşamaktadırlar. Çoğu geliştirici ve satıcı yeni makine çevirisi sistemlerinin düşük kalitesinin farkında olup müşterilerine makine çevirisinin ortaya koyamayacağı kaliteleri vâdederek kullanıcılarının beklentilerini arttırmaktadır. Sonuç olarak, kullanıcı hayal kırıklığına uğramaktadır. Bu konuda kullanıcıyı suçlayabilir miyiz? Örneğin bir restoranda siz güveç istemişken size getirilen patates yemeğini kabul eder misiniz? Ama yine de, eğer bu restorana gitmeden önce restoranın nasıl hizmet verdiğini araştırmışsanız en azından beklentinize karşılık bir hizmet alırsınız.

Yani, hem makine çevirisi geliştiricileri hem de kullanıcılar için daha gerçekçi yaklaşımlarda bulunmaları faydalarına olacaktır. Satıcılar sistemlerini sırf satış yapmak için abartarak anlatmamalı ve kullanıcılar makine çevirisinin güçlü ve zayıf noktalarını daha iyi anlamalıdırlar. Çevirmenlerin makine çevirisine olan güvensizliği, çoğunlukla bilgi eksikliği ile alakalıdır; Bununla başa çıkmanın en iyi yolu makine çevirisinin nasıl çalıştığını anlamak için araştırma yapmaktır. Ayrıca, mevcut makine çevirisi sistemlerinin tercümanların yerini alamayacağı uzun zamandır bilinmektedir. Tercüme talepleri her geçen gün artmakta ve bu taleplerin belirli bir yüzdesi mevcut makine çevirisi kapasitesinin ötesinde olan metinlerden oluşmaktadır.

Tekrarlayan metinler başta olmak üzere bazı metinler için makine çevirisi kullanılabilmektedir. Bilgisayar tarafından çevrilen metinlerin çoğunun yine de bir  tercüman tarafından doğruluğu kontrol edilmesi gerekmektedir. Bu durumun tersine dönmesi şuan için pek mümkün değildir. Bununla beraber, makine çevirisi tercümanların iş profilini nispeten değiştirecektir.

Günümüzde insanlar makine çevirisi kapasitesinin ne derece farkındadırlar? Çevirmenler bilgisayarları bir tehdit olarak görüyor mu? Bunlar, Essex Üniversitesi'ndeki makine çevirisi grubunun bazı üyelerinin, çevirmenler ve dil sektöründeki diğer insanlar için mevcut olan makine çevirisi konusunda var olan sınırlı bilgiye katkıda bulunmak için bir şeyler yapmaya karar verip kitap yazmaya başladığında kendilerine sorduğu sorulardan bazılarıydı. Bu sorulara bazı cevaplar bulmak için bir anket hazırladırlar ve makine çevirisi kullanan çeşitli çevirmenlere, üniversitelerin çeviri bölümlerine ve işletmelere bu anketi gönderdiler. Sonuçlar, aşağıda da görüleceği üzere çeşitlilik göstermiştir.

İlk soru, makine çevirisinin kaliteli olduğu iddiası ile ilgiliydi: Makine çevirisinin genel çeviri sürecini daha hızlı ve dolayısıyla daha uygun maliyetli hale getirmesi gerekiyordu. Bu konu üzerinde görüş ayrılığı oldu: Katılımcıların %35’i bunun kaliteli çeviri ile ilgili olan metin türüne bağlı olduğunu %32’si ise buna bağlı olmadığını söyledi. Makine çevirisini etkin bir şekilde kullanan firmaların %50’si daha hızlı olduğunu, %37'si ise daha yavaş olduğunu savundu. Böylece bazı şirketlerin makine çevirisinden diğerlerine göre daha fazla yararlanabildiği anlaşıldı.

Mevcut ticari makine çevirisi sistemlerinin çeviri kalitesi ile ilgili olarak, katılımcılardan %54’ü makine çevirisinin çeviride başarısız olduğunu savundu. Sadece %13,5’i çeviri kalitesinin iyi olduğunu ama tabi ki kalitenin sisteme ve metin türüne göre değişiklik gösterdiğini belirtti. Yine, şirketler arasında bir fikir ayrılığı vardı.

Üçüncü soru, son düzeltme sonrası makine çevirisinin kalitesiyle ilgiliydi. Bazen çevirmenin, sistemin ürettiği taslak çevirisinden çok fazla etkilendiği ve normal şartlarda kullanmayacağı yapıları kullanabildiği iddia edilmekteydi ve şu soru soruldu; son düzeltmesi yapılan bir çeviri insan çevirisi kalitesiyle eşit midir? Katılımcıların %43’ü eşit olduğunu, %51’i son düzeltmesi yapılan bir çevirinin insan çevirisi kadar kaliteli olmadığını savunmuştur. Profesyonel çevirmenler/son düzeltme yapan kişilerin yarısı çeviri kalitesinin iyi olduğunu söylerken diğer yarısı çevirinin kaynak metne çok bağlı kalarak yapıldığını söylemiştir. Bazı son düzeltme yapan kişiler de makine çevirisinin insan çevirisi ile aynı olabilmesi için çok daha geliştirilmesi gerektiğini iddia etmiştir.

Bilgisayarların çeviri sürecinde önemli ve yararlı bir rol oynayabileceğini aslında herkes kabul etmektedir. Belge işleme, düzenleme, veri depolama (bir metnin çevirisinin daha sonra kullanılmak üzere kaydedilmesi) vb. makine çevirisinin önemli özelliklerindendir.

 

Makine çevirisi, çevrimiçi sözlük ve terminoloji desteği sunmaktadır. Ayrıca, metinlerde tutarlılık sağlamaktadır. Bu nedenle, sözlük ve terminoloji araştırması için harcanan süreyi azaltmaktadır. Katılımcılardan yaklaşık %50'si şuan ki makine çevirisi teknolojisinin geliştirilerek tüm çevirilerde kullanılabileceğini belirtmiştir. Diğer %50’si ise makine çevirisinin belirli diller için basit ve tekrarlayan metinlerde kullanılabileceğini söylemiştir. Çeviri yalnızca kullanıcının metnin ana fikrini anlaması için yapılmıyorsa tabi ki son düzeltme de gerekli olacaktır. Çevirmenler bilgisayarın farklı şekillerde faydalarını görebilse de düzgün bir çeviri ortaya çıkarılabilmesi için genellikle sadece tekrarlayan metinler için kullanılabilir olduğunu savunmaktadırlar. Önceki soruların cevaplarından bazıları, bir makine çevirisi sisteminin en iyi derecede kullanımının sisteme, kullanıcı ortamına, metin türüne vb. bağlı olduğunu göstermektedir.

Çeviri mesleğinde makine çevirisinin etkisine genel anlamda bakıldığında olumlu olduğunu söyleyebiliriz. Ancak bu olumlu etkiyi elde etmek için tercümanlar, mevcut imkanların ve bu imkanlarla farklı metin türlerinde en iyi şekilde nasıl çeviri yapılabileceğinin bilincinde olmalıdırlar. Bu, bazı metinlerde tamamen insan çevirisi, bazılarında tamamen makine çevirisi veya makine çevirisi artı son düzeltme, bazılarında da makineden sadece terminoloji yardımı alarak işi çevirmenin yapması ile sürecin tamamlanabileceği anlamına gelmektedir. Şuan ki makine çevirisi kalitesi çeviri piyasasına zarar  verecek düzeyde değildir.

Ankete katılanların %50’si makine çevirisini sadece denemiş ve %35’i de çalıştıkları şirkette makine çevirisini kullanan kişilerdi. Ayrıca, hiç makine çevirisi kullanmayan kişilerin de dahil olduğu %50’lik kısım makine çevirisi hakkında daha fazla bilgi sahibi olmak istediğini belirtmiştir. Katılımcıların %20’si makine çevirisi yapmak istediğini söylemiştir. Aynı orandaki başka katılımcılar da (%12.5’i makine çevirisi kullananlar olmak üzere) makine çevirisi yapmak istemediğini belirtmiştir.

Makine Çevirisi Kullanmak

Bir de iki farklı şirketten alınan zıt anket sonuçlarına ve neden bu şekilde olduklarına bakalım. A şirketi olarak adlandırdığımız şirketteki tercümanların/son düzeltme yapanların yarısı makine çevirisi kullanırken genel çeviri sürecinin daha yavaş olduğunu belirtmiştir. Hepsi makine çevirisinin kalitesiz olduğunu ve %60'ı makine çevirisinin son düzeltme yapılmış halinin bile insan çevirisi ile aynı kalitede olmadığını söylemiştir. Bilgisayarların çevirideki rolü hakkında bir soru sorulduğunda, katılımcıların sadece %40'ı çeviri için kullanılabileceğini söylemiştir (bu kişiler de sadece tekrarlayan metinler için bu yorumu yapmışlardır). Bunun dışında, Systran adlı şirketin makine çevirisi sistemini kullanan %50’si de makine çevirisi kullanmak istemediklerini belirtmiştir.

 

B şirketinde çalışanlar ise çok daha olumlu yanıtlar vermiştir: Makine çevirisinin daha hızlı ve son düzeltme sonrası çevirisinin insan çevirisi kadar kaliteli olduğu belirtmişlerdir. Çevirinin taslağını çıkarabilmek için basit dilli ve tekrarlayan metinlerde kullandıkları makine çevirisinin çeviriyi kolaylaştırdığını savunmuşlardır. Bununla beraber makine çevirisi sistemlerinin zor metinler ile başa çıkmasının mümkün olmadığını ve son düzeltmenin gerekli olduğunu belirtmişlerdir.

Şirket içindeki makine çevirisi performansını etkileyen bir çok şey olduğundan dolayı daha fazla yorum yapmak istemiyoruz, ki iki şirketin anket sonuçları durumu iyi bir şekilde açıkladığını düşünüyoruz. Başka bir durum da şirketlerin makine çevirisine, bazıları daha düzgün olan metinler sokmasıdır. Bu da bir şirketteki makine ve insan çevirisinin ne derece birlikte yapılması gerektiğinin altını çizmektedir. Sonuç olarak, A şirketinin tercümanlarının cevapları makine çevirisinin sağlaması gereken avantajlardan faydalanamamaları ile ilgiliydi. Bu durumda makine çevirisinin geliştirilmesi gerektiği ortaya çıkmaktadır.

Makine çevirisi kullanmayan kullanıcılara gelecek olursak, makine çevirisi hakkında daha fazla bilgi sahibi olmak istemeleri de bu anlamda ilginçtir. Bu da bazı çevirmenlerin makinenin onlara sunduğu olasılıkları değerlendirdiklerini göstermektedir. Bu çevirmenler de makine çevirisini etkileyen birçok durumun olduğunu kabul etmektedir. Her çeviri sisteminin kalitesi, çevrilecek metinlerin miktarı, farklı metin türleri, dil, çeviri amacı vb. kriterlere bağlı olarak farklılık göstermektedir. Makine çevirisinin sunabileceği imkanlardan (ki her makine çevirisi sistemi farklı imkanlar sunacaktır) en iyi şekilde yararlanabilmek için sistemleri iyi anlayıp kullanabilmek önemlidir. Bu şekilde yanlış kullanım sonucu bir düşman olabilecek bu sistemlerin doğru kullanımla çevirmen dostu olmaları sağlanabilecektir.